"Tuyến Hoả Xa Ngầm": Có thể chạy đi đâu và đến bao giờ, khi tất cả đều sống trên mặt đất này?

“Mình sinh vào ngày mười bốn tháng Tám. Tên mẹ mình là Lily Jane. Cha mình là Jerome. Mình không biết bây giờ họ đang ở đâu.” 

Lòng tôi quặn lại và nỗi buồn ứa ra khi chứng kiến Caesar tự dặn lòng như thế. Colson Whitehead chỉ viết đoạn này đúng một lần, ấy vậy mà tôi ngỡ như mình thấy Caesar luôn lặp lại những suy nghĩ ấy mỗi khi đồn điền mở “tiệc sinh nhật”. 

Đó là những ngày sinh nhật không cố định, bởi chẳng nô lệ nào ở đó nhớ được mình sinh vào ngày nào. Hay có lẽ đối với họ, thời gian ở đồn điền chỉ có những mùa vụ thu hoạch bông? Những sự kiện khác đều không quan trọng, hay nói đúng hơn, không được phép trở nên quan trọng.

Vào thế hệ của Caesar và Cora, đã có rất ít người như anh - từng có một phần cuộc đời sống trong tự do, dưới ánh nắng ban mai, để đôi tay mình lao động trong đam mê và hăng say. Ngược lại, rất nhiều người như Cora - sinh ra tại đồn điền và việc họ quen thuộc nhất chỉ là thu hoạch bông, sau đó chịu các hình phạt của đám cai lệ lẫn chủ nô. 

Ngành công nghiệp bông càng phát triển, những cánh đồng bông lại đòi hỏi nhiều nhân công hơn, chế độ nô lệ lại càng hà khắc hơn. Người da đen chưa bao giờ đòi hỏi điều gì ở dân da trắng, nhưng những người da trắng luôn đói khát và ám ảnh với những người khác họ. 

Tuyến Hoả Xa Ngầm là hệ thống các ga tàu (được cho là đã) bỏ hoang hoặc các đường ngầm được xây dựng trong núi. Đó là một công trình khổng lồ được những người da trắng theo phong trào bãi nô duy trì. Không ai biết hết những đường ngầm ấy dẫn đến đâu, tất cả hoạt động như một hệ thống nhưng đồng thời cũng thật riêng lẻ để tránh bị lộ. Những chuyến tàu đưa nô lệ bỏ trốn tới các vùng đất ngẫu nhiên, với mong muốn giúp họ có một cuộc sống mới, dĩ nhiên phần nhiều vẫn cần dựa vào sự nhạy bén và kiên gan của những người bỏ trốn. 

Có thể tuyến hoả xa sẽ giúp các nô lệ da đen được tự do. Có thể tuyến hoả xa sẽ giúp họ lạc quan hơn trong hành trình lấy lại tiếng nói của mình. Nhưng khi đọc đến cuộc chạy trốn thứ 2 của Cora, tôi đã thôi không hi vọng nữa. Một câu hỏi chua chát, tàn nhẫn đánh thẳng vào đầu tôi: Họ có thể chạy trốn đến bao giờ và bao lâu nữa, khi tất cả - người da đen và người da trắng, những cánh đồng, những ý thức hệ có tốc độ lây lan như một loại virus, những đám đông điên cuồng - đều sống trên mặt đất này? 

Nhưng khi gấp lại cuốn sách, tôi nhận ra, có lẽ tuyến hoả xa chỉ đơn giản là một mồi lửa. Nó trao cho những người da đen ngọn đuốc của họ. Ngọn đuốc của sự quyết tâm, tự do (có thể chỉ trong thoáng chốc), và sự kiên gan để hướng về một tương lai có ánh sáng. Hoặc chỉ đơn giản là để họ tìm thấy những người như mình, đúng như Cora nhận ra: Có lẽ tự do hay hạnh phúc chẳng phải điều gì cao xa. “Tự do là một cộng đồng lao động vì điều gì đó đẹp đẽ, hiếm hoi.”

Bằng cách lấy trục chính là hành trình phiêu bạt của Cora và phân chia các mảnh đời của từng nhân vật trong truyện, Colson Whitehead dẫn dắt ta nhìn nhận sâu hơn về tính cách, vết thương nội tâm hay câu chuyện đằng sau một con người. Tôi thích cách ông xây dựng diện mạo của xã hội Mỹ: Những đám đông nực cười. Những kẻ di dân đánh chiếm, giết hại những người da đỏ và bắt bớ người da đen như thể đó là lẽ đương nhiên. Những kẻ tự mình đẩy người da màu ra khỏi xã hội của họ, nhưng đồng thời cũng không cho phép họ thoát khỏi hệ thống của mình. 

Colson kể nhiều, ít sa đà vào mô tả nội tâm hay hành động chi tiết. Tất cả thường được viết dưới lối khái quát hoá, khiến mạch truyện vừa nhanh vừa chắc, đọc không bị mệt (dù tôi đã chuẩn bị tinh thần cho những cảm xúc lên cao kiểu như phẫn nộ, đau đớn). 

Ông cũng viết về những mâu thuẫn và sự vô tâm trong cộng đồng người da màu. Về những màn trừng phạt dã man và lặng im tại đồn điền. Về những bữa tiệc vui vẻ và tiếng đàn của họ. Về sự bao bọc của những người cùng khổ, thậm chí trở nên sâu sắc hơn khi bị chính cộng đồng mình cô lập. Về những người hãy còn là “người” dù có bị nô dịch, cho tới khi họ trở thành tay sai của đám người da trắng.  Và cách tác giả mô tả sự ám ảnh về những cây bông cũng thật là hay, nhất là đoạn Cora nhìn những khuôn mặt da trắng giống những nang bông cứ nở ra không ngừng. Phép mô tả này vừa khiến tôi thấy kinh tởm, lại vừa thấy thích thú vì nó gợi lên cảm giác đói khát của đám người da trắng - cũng giống như những cây bông chúng trồng, đều khát máu người da đen.  

Tình người hay tình yêu luôn xuất hiện, dưới nhiều diện mạo và tồn tại một cách âm thầm. Bối cảnh xã hội không cho phép chúng tự do nảy nở. Lúc nào cũng là quá muộn để ta có thể sửa sai hay nói lời yêu thương. Tuyến Hoả Xa Ngầm sẽ không cho chúng ta một đích đến, nếu bạn định đọc cuốn sách với tâm thế tìm Happy Ending trọn vẹn. Nhưng cuốn sách mở ra nhiều con đường hơn, với tinh thần lạc quan hơn về tương lai. Như Caesar đã từng nhìn Cora và quyết định rủ cô trốn theo tuyến hoả xa cùng anh, tôi cũng tin vào sự kiên gan của Cora - nó sẽ không bao giờ bị đánh bại.   

Đánh giá cá nhân: 5/5.

Thông tin thêm về tác giả: Colson Whitehead là nhà văn người da màu sinh năm 1969. Ông được đánh giá là một trong những nhà văn đương đại Mỹ có bút lực lôi cuốn và mạnh mẽ, tạo ra thứ văn chương lay động lòng người. 

Tuyến Hoả Xa Ngầm là tác phẩm giúp ông đạt cùng lúc 2 giải thưởng National Book Award (2016) và Pulitzer (2017).