Hoàng Đế: Một kiệt tác từ “Người chép sử của thế giới thứ ba” Ryszard Kapuściński
Hoàng Đế là tập phóng sự viết về cuộc đảo chính quân sự chấm dứt nền quân chủ ở Ethiopia năm 1974. Đây không chỉ là tác phẩm đưa tên tuổi của nhà thơ, nhà văn, nhà du hành người Ba Lan Ryszard Kapuściński đến với văn đàn thế giới, mà còn là tác phẩm đã đưa thể loại phóng sự văn học lên một tầm cao mới. Sau thời kì được đăng dài hạn trên tuần báo Văn Hóa của Ba Lan, Hoàng Đế đã được in thành sách vào năm 1978 và được các tạp chí lớn như The New York Times, New Yorker, Time, Newsweek, Observer, London Review Of Books, El Paris, La Vanguadia, Sunday Times thống nhất bình chọn là cuốn sách của năm 1983.
Thường thì mình không hay đọc các tác phẩm phóng sự vì văn phong của thể loại này khá khô khan và máy móc, nhưng Hoàng Đế là một ngoại lệ. Bằng lối kể riêng biệt của mình, Ryszard Kapuściński đã đưa người đọc bản tường thuật chi tiết và dễ hình dung nhất của sự kiện đảo chính đã gây chấn động toàn Ethiopia. Đó là cuộc chính biến đã chấm dứt nền độc tài của hoàng đế Hajle Sellaje, đồng thời mở ra thời kì mới cho một quốc gia đầy đau khổ. Có lẽ với nhiều người thì chủ đề này sẽ không quá hấp dẫn, nhưng mình chắc chắn suy nghĩ ấy sẽ thay đổi sau khi đọc Hoàng Đế.
Nội dung sách được chia thành 3 phần: Ngai Vàng, Đi Đi và Sụp Đổ được kể dưới góc nhìn của những người từng phục vụ cho hoàng đế Hajle. Những lời kể được chuyển liên tục từ người này sang người khác, xen lẫn với đó là lời tường thuật từ chính tác giả giúp người đọc có được cái nhìn đa chiều về toàn cảnh Ethiopia. Bạn chắc sẽ bất ngờ khi nghe đến những chức vụ vô lý như: người lau giày “bị ướt” cho các quan, người quản lý gối kê chân dưới ngai vàng, người cầm túi tiền cho viên quan phụ trách kho bạc, hay người chuyên phụ trách ra hiệu báo giờ cho hoàng đế. Trên lý thuyết thì chẳng hề gì khi một hoàng đế cần nhường ấy người để phục vụ cho cung điện của mình, vì ông ta có trong tay cả một vương quốc. Nhưng khi vương quốc của ông ta khốn cùng và nghèo khổ thì những thứ ấy bỗng chẳng khác gì một trò hề.
“Đó là một chú chó nhỏ nòi giống Nhật Bản. Tên nó là Lulu. Nó được quyền ngủ trên giường của hoàng đế. Trong thời gian diễn ra các nghi lễ khác nhau, nó nhảy từ lòng hoàng đế xuống và "tè” vào giày của các quan lớn nhỏ. Các quan lớn nhỏ không được phép động đậy chân, cũng không được làm động tác gì khác khi cảm thấy ươn ướt trong giày. Trách nhiệm của tôi là len lỏi giữa các quan lớn nhỏ để lau nước tiểu còn đọng trên giày của họ bằng tấm giẻ làm từ lụa tơ tằm hay sợi bông. Tôi đã thực thi nhiệm vụ quan trọng này trong suốt mười năm.”
Phần I: Ngai Vàng
Bắt đầu lời kể từ những nhân vật đảm nhiệm các vai trò “đặc biệt” ở trên, ta sẽ được nghe về những ngày Ngai Vàng vẫn còn cái uy quyền của nó. Khi ấy hoàng đế vẫn còn là đấng tối cao duy nhất của đất nước. Bất chấp sự thật rằng hoàng đế thậm chí còn chưa từng đọc hay viết thì cũng không một ai cả gan nghi ngờ quyết định của ngài. Ngài thường hứa hẹn ban phát nhiều điều dù thực tế chẳng ai nhận được bao nhiêu, ngài giải quyết nhiều chuyện theo cảm tính và nhắm mắt làm lơ đi những điều khiến ngài khó xử. Ngài sống no đủ khi con dân ngài thiếu thốn, cung điện của ngài chính là máu và nước mắt của những kẻ sống lay lắt ngoài kia.
Phần II: Đi Đi
So với đế chế mà ngài nắm giữ thì Hajle không phải là một hoàng đế bảo thủ cực đoan. Ngài thích thú với nền văn minh tân tiến, ngài muốn mang nó về bằng cách gửi những đứa trẻ đến học tập ở lục địa phía bên kia. Rủi thay, cái ngài chờ được lại là một ngọn lửa đến từ nền dân chủ. Những đứa trẻ trở về bắt đầu truyền đi ý niệm lật đổ chiếc ngai của ông vua già cỗi, họ muốn xóa tan cái ách nặng nề đang bao trùm lấy đất nước này. Những cuộc phản loạn đã làm ngai vàng lung lay, dấu hiệu của sự kết thúc đang đến gần.
Phần III: Sụp Đổ
Mọi đế chế sau kì huy hoàng đều sẽ đi đến sụp đổ, đó là quy luật bất khả cưỡng của lịch sử. Dù cái giá phải trả khá lớn, nhưng ánh sáng cũng đã bắt đầu le lói ở một góc lục địa đen. Hoàng đế đã chẳng còn ở trong cung điện của ngài nữa, giờ đây Hajle Sellasje chỉ còn là một cựu hoàng chờ phán xét. Ngoài kia dân chúng vẫn còn đang lo sợ, nhưng sớm thôi họ sẽ học được cách hít thở mùi vị tự do.
“Ngai vàng thể hiện sự uy nghiêm, nhưng chỉ uy nghiêm khi tương phản với nó là một khung cảnh xung quanh đầy sự quy phục, nhún nhường. Tính nhún nhường, quy phục của những người dưới trướng tạo ra sức mạnh của ngai vàng và đem lại cho nó ý nghĩa, không có sự quy phục, ngai vàng chỉ là vật trang trí, là cái ghế bành bất tiện phủ nhung đỏ và những cái lò xo đã được che kín.”
Ryszard đã đem đến một màn tường thuật xuất sắc đến mức mình tưởng như đang được xem một thước phim tài liệu. Mình đã ngỡ ngàng trước sự cam chịu của người dân Ethiopia đối với hoàng đế và một bộ máy chính quyền thối nát đến cùng cực. Họ khóc than dưới đôi chân của kẻ chỉ biết cách dẫm đạp họ, dù chẳng nhận lại được bao nhiêu thì họ vẫn cứ tin vào kẻ ấy như một vị thần. Những kẻ ở trên thì bóc lột những người ở dưới, cứ tuần tự như thế cho đến khi tầng lớp cuối cùng chẳng còn gì nữa.
Không bàn đến thể loại phóng sự đặc thù thì từng câu chữ trong cuốn sách này đều làm mình phải cảm thán, thậm chí bỏ xa nhiều quyển tiểu thuyết mình từng đọc. Từ lối dẫn truyện, cách tường thuật đến cách sắp xếp diễn tiến quá trình theo thời gian đều rất ấn tượng. Câu chuyện được tường thuật có pha chút thái độ chủ quan của người viết nhưng vẫn giữ đúng tính chất khách quan cần có của tác phẩm phóng sự. Có lẽ Ryszard đã không quá lời khi thừa nhận rằng:“Trong đời chỉ có thể viết được một cuốn sách loại này.”.
Một điểm cộng rất lớn khác cho quyển sách này chính là bản dịch do dịch giả Nguyễn Chí Thuật thực hiện, một người đã cống hiến rất nhiều trong việc kết nối hai nền văn hóa Việt Nam – Ba Lan. Với mình đây là một bản dịch vô cùng xuất sắc, dù không đọc được bản gốc nhưng mình nghĩ ông đã truyền tải được một phần rất lớn của kiệt tác này. Mình chưa thử đọc các tác phẩm khác của Ryszard nhưng chắc chắn mình sẽ tìm đọc sách của ông nhiều hơn. Còn trước mắt thì mình mong bài viết này sẽ giúp nhiều người biết đến Hoàng Đế, vì đây là một tác phẩm non-fiction tuyệt vời mà mình nghĩ ai cũng nên thử đọc một lần.
Đánh giá cá nhân: 5/5
Hoàng Linh.
