Ngoại Ô - Nghèo, cũng là cái tội
Ngoại Ô - Nguyễn Đình Lạp
Nghèo, Cũng Là Cái Tội!
Hiện nay, cái tên Nguyễn Đình Lạp có lẽ vẫn còn rất xa lạ với phần lớn độc giả trẻ. Song vào giai đoạn rực rỡ của ngành báo chí phóng sự Việt Nam những năm 1930 - 1945, ông là một trong những cái tên sáng nhất trong giới văn nhân Hà Thành về mảng phóng sự tiểu thuyết cùng Tam Lang, Trọng Lang và Vũ Trọng Phụng. Mảng sáng tác của ông tập trung viết về đời sống người dân quê tại ngoại thành Hà Nội: Ngoại Ô, Ngõ Hẻm, ….
Xuất thân là một người Hà Nội chính gốc trong một gia đình giàu tinh thần dân tộc, Nguyễn Đình Lạp, ngay từ sớm đã được chứng kiến một Hà Thành thời buổi giao thời rối ren, với những cảnh tranh sáng tranh tối của những tầng lớp bần hàn nhất, song hành với đó là sự lũng đoạn và chèn ép từ tầng lớp quan lại địa phương thối nát. Bức tranh toàn cảnh này được tái hiện sâu sắc qua tác phẩm Ngoại Ô, mà qua lời nhà báo Ngô Thảo, cố nhà văn đã chọn không nói dối với lương tâm, với chính hiện thực phũ phàng đương thời:
“Một làng ngoại ô có nghề làm giò chả mà quy trình công nghệ từ chọn lợn, cách giết thịt, quết giả giò, giờ giấc, âm thanh, không khí lao động được tác giả mô tả rất chi tiết. Nhân vật là mấy người hàng xóm: người làm giò chả, mấy nhà buôn thúng bán mẹt, mấy anh phu xe, mấy ả giang hồ. Đó là một thế giới tối tăm, bẩn thỉu, hôi hám, tù đọng với những cuộc đời cam phận, tủi nhục, một cuộc sống không hy vọng, không ánh sáng tương lai, chưa kịp trưởng thành đã tàn tạ vì đói nghèo, vì bệnh tật và nhất là vì các tệ nạn, cùng bao nhiêu lo lắng, đắng cay, triền miên và truyền kiếp. Giữ gìn cho họ là chút tình nhân ái của những người nghèo khổ, đùm bọc, che chở, đỡ đần nhau để duy trì cuộc sống, kéo dài một kiếp chịu đựng. Tình thương đối với tầng lớp lao động cùng khổ, nhìn thấy mặt thiên lương trong những người lao động hạ đẳng cùng với việc lên án những thủ đoạn, mánh khóe bọn quan lại, cường hào hà hiếp, bóc lột dân chúng là giá trị tích cực hai tập tiểu thuyết.” (1)
(Nhớ một nhà văn người Hà Nội - Ngô Thảo)
Vẫn là khung cảnh phố thị Hà Nội xa hoa, tráng lệ quen thuộc, thế nhưng qua cách thể hiện của Nguyễn Đình Lạp, hình ảnh Hà Nội đó chỉ còn là một thần thoại không tưởng mang sắc màu huyền huyễn trong những giấc mộng dài không dứt của những người dân quê như gia đình bác Vuông. Qua những trang văn đầy tâm huyết, người đọc mường tượng ra hai thế giới xa lạ - nhưng sở hữu chung một tên gọi, một nguồn gốc - hai mảng sáng tối trong một xã hội nhập nhằng những góc cạnh tương phản đến xót xa tủi hờn giữa giàu và nghèo, giữa nội thành và ngoại thành, giữa người thành thị với người dân quê.
“Quả là một thị trường to lớn, và đông đảo, và cần mẫn trong lúc đêm khuya, giờ mà xã hội loài người cần phải yên giấc để lấy lại sức mà vật lộn với cuộc sống ngày hôm sau”
Bác Vuông, nhân vật chính của truyện, cũng là mẫu hình chung của những người nông dân tha hương hòng có được cuộc sống sung túc đủ đầy chốn thị thành xa hoa. Thật thà, chất phác, kiên cường, nhân hậu, từng ấy đức tính trong người mà bác vẫn không thể giúp bác xóa đi cái tội đeo bám bác từ thuở lọt lòng: tội nghèo.
Cái nghèo đeo bám cuộc đời bác từ nhỏ đến lớn, từ quê cũ đến cái xóm ngụ cư ô hợp chốn ngoại thành, khiến bác không thể ngóc đầu lên kể cả khi đã đặt chân lên mảnh đất ngàn năm văn hiến, khiến bác tự phân định rạch ròi giữa “mình” và “họ”. Nghiệt ngã hơn, cái nghèo trói chặt trong cái kiếp đồ tể, trong cái lò mổ ngày đêm cứ vang lên những âm thanh giết mổ ghê rợn, nhức óc, trong cảnh bình sinh bần hàn cơ cực của không gian ô hợp những phận đời túng quẫn, nghèo hèn, đĩ điếm giang hồ vùng Cầu Dền, Vạn Thái. Nhưng đáng sợ nhất, nó là gốc rễ của sự thất học, của tư duy lạc hậu bảo thủ. Bác không thể nào chấp nhận mối tình tự nhiên chân thành của Khuyên và Nhớn, càng không sao tự tìm được một lối đi mới ngoài tầm lò mổ thân thuộc để thoát khỏi viễn cảnh cơ hàn. Để rồi, bác tự đặt gia đình mình vào thế giằng co giữa kế sinh nhai và những hành động vượt ngoài vòng pháp luật nguy hiểm - mấu chốt dẫn đến chuỗi bi kịch về sau.
Ngoại Ô có thể ví như một hộp socola nhiều vị, đem đến cho mỗi độc giả, ở mỗi lứa tuổi, một cách cảm nhận hương vị khác nhau.
Với những độc giả già dặn và từng trải, Ngoại Ô là câu chuyện về đối nhân xử nghĩa, về lòng thương người chan chứa trong cảnh đùm bọc nâng khăn của những lớp người cùng khổ, điển hình là bác Vuông và bác thịt trâu. Nghèo tiền bạc, nghèo thân phận nhưng tuyệt đối không nghèo tình cảm, sau tấm lưng dầm sương dãi nắng của họ là tấm lòng dành trọn cho gia đình, cho làng xóm, cho những người cùng cảnh ngộ.
Với những độc giả trẻ như tôi, cuốn sách là bức chân dung chân tả thực của thế hệ ông bà, cha mẹ thời kì đô thị hóa chóng mặt. Đó là một thế hệ những người dân quê vượt thoát khỏi lũy tre làng từ hai bàn tay trắng, với sự chuyên cần và miệt mài trong lao động được thừa hưởng từ cuộc sống chốn làng quê, họ đã tạo dựng cơ đồ xán lạn cho gia đình, cho con cái. Song, họ không đối mặt được với sự thay vận đổi mình trong đời sống đô thị, với khoảng cách thế hệ, để rồi tự ru ngủ mình trong quá khứ ảo não một thời tàn phai.
“Thế rồi thôi: im lặng lại trở về im lặng. Nó tố giác sự mệt nhọc, sự chán chường của những khách hành lạc thấy cuộc chơi đã hồ tàn, cố gây sống lại phút náo nhiệt gượng gạo”
Hành trình lưu lạc những lưu dân xóm ngụ cư, có chăng, phảng phất nhiều nét giống với câu chuyện về đại gia Gatsby của nhà văn trứ danh F. Scott Fitzgerald (2). Hai nhân vật chính của hai tác phẩm đều có gốc gác là dân di cư từ vùng nông thôn tới chốn phồn hoa để lập nghiệp. Hai người tiên phong của trào lưu di dân đều hoặc đã ít nhiều nhúng tay vào những việc ngoài vòng pháp luật để mưu cầu tiền tài danh vọng.
Chỉ khác là, Gatsby đã sa đọa trong vũng lầy ngay từ lúc đầu, còn gia đình nhỏ của bác Vuông chỉ khi đến bước đường cùng mới buộc phải làm liều. Động cơ của họ tương tự nhau, vì kế sinh nhai, nhưng động lực ẩn lại khác nhau, Gatsby hướng tới một ngày sum họp với Daisy, người anh hằng thương trộm nhớ, còn bác Vuông làm không chỉ vì một cá nhân, mà vì nhiều người, vì gia đình nhỏ của bác. Song, dù khác biệt nhường nào, cả hai nhân vật tựu chung đều phản ánh cuộc sống và cuộc đời của một thế hệ đã từng sống, từng chiến đấu, từng sa ngã và gục ngã để làm nên bước đệm vững chắc cho thế hệ mai sau, để lại những bài học và câu chuyện lịch sử phi thường và đáng trân trọng.
Sở hữu một tựa đề đơn giản, Ngoại Ô, nhưng cốt truyện thực sự của tiểu thuyết lại không nhẹ nhàng êm đềm như trang bìa đầu của nó. Ngoại Ô, đúng như ý nghĩa Tiếng Việt đương thời của nó, hỗn tạp và ô hợp (3), là một thiên kí sự chân thực, một nốt trầm lịch sử bên lề con đường thăng hoa rực rỡ của một Hà Nội thời kì chuyển giao. Không tuân theo những hình tượng khuôn mẫu trọc phú kiểu Lý Toét, Xã Xệ như những biếm họa trào phúng của báo Phong Hóa, càng không đi theo lối viết châm biếm giễu nhại như Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Đình Lạp viết về tầng lớp bần cùng bằng giọng văn thủ thỉ tâm tình, bằng con mắt nhìn đời già dặn, để họ bộc lộ tình yêu, khát vọng, cả lòng hảo tâm lẫn những thói xấu tầm thường, trong hoàn cảnh tuyệt vọng nhất.
“Xưa kia tôi đạo đức vì tôi chưa đủ giàu”
(Trúng số độc đắc - Vũ Trọng Phụng)
Thiết nghĩ, giàu nghèo ai cũng có thể sa đọa, nhưng cái hư của người nghèo khiến người ta cảm thông hơn, vì người nghèo chỉ hư khi đời họ không thấy lối thoát. Phải đọc thật kĩ Ngoại Ô mới thấy rằng khi con người sống trong cảnh nghèo hèn họ phải chịu sự chi phối của của các thế lực bề trên, từ đám con buôn nội đô, đến bọn lý trưởng sách nhiễu. Càng cố vươn lên, họ càng bị bòn rút, bị chèn ép đủ điều. Vì sao chị Dậu phải bán con, bán chó? Vì sao hiếm ai lên án những hành vi “bất nhân” này? Tôi tin rằng, cuốn sách này sẽ giúp bạn có cái nhìn cảm thông hơn với họ.
CHÚ THÍCH
- Nhớ một nhà văn người Hà Nội - Ngô Thảo (Nguồn: https://toquoc.vn/nho-mot-nha-van-nguoi-ha-noi-99119110.htm )
- The Great Gastby - F.Scott Fitzgerald
- Theo Việt Ngữ Tinh Nghĩa Từ Điển - Nguyễn Văn Minh
ĐÁNH GIÁ: 4/ 5*
4/2/2022
