[REVIEW SÁCH] TIỀN TỪ HITLER – RADKA DENEMARKOVÁ
Mình đã tặng cuốn tiểu thuyết Nửa kia của Hitler (Eric-Emmanuel Schmitt) cho cô tư của mình vì muốn lan tỏa cái sự hay ho, thú vị của một tác phẩm về chân dung của một nhà độc tài quân sự nổi tiếng: Hitler. Và thật bất ngờ, mình lại vừa được tặng một cuốn sách khác về Hitler của Nhà xuất bản phụ nữ Việt Nam: Tiền từ Hitler (Radka Denemarková). Khi được tặng cuốn sách này, mình cứ thắc mắc cái tựa sách Tiền từ Hitler là gì? Ủa ổng có câu chuyện gì liên quan đến tiền giấy hay tiền giả à? Hay là ổng thao túng tài chính kinh tế thế giới blab la bla? Cho tới khi bắt đầu đọc thì mình hiểu ra được rằng ý nghĩa của tên sách Tiền từ Hitler là tiền của nhân dân. Tiền và tài sản từ những nhà tư sản, quý tộc người Đức, nói tiếng Đức sẽ bị tịch thu và phân phát cho nhân dân. Và những người Đức, nói tiếng Đức đó thì sẽ không có chỗ đứng trong chế độ mới sau chiến tranh.
Khi đọc Tiền từ Hitler, mình chợt nhớ tới tác phẩm Những ngã tư và những cột đèn của Trần Dần đã đọc cách đây nhiều năm và chợt thấy 2 tác phẩm này có nhiều điểm giống nhau đến bất ngờ. Không chỉ ở khía cạnh sự thật, cả hai đều có một kết cấu kiểu phi tuyến tính về thời gian. Câu chuyện không được kể theo kiểu trình tự, mà bay nhảy từ khoảng thời gian này qua khoảng thời gian khác, từ nhân vật này sang nhân vật khác, qua các hồi tưởng và những mảnh kí ức rời rạc. Tiếp nữa, cả hai cuốn sách đều viết về những con người bị tội lỗi, sự yếu hèn và tự ti ám ảnh. Nếu như anh ngụy binh Dưỡng của Trần Dần đang chật vật di chuyển sự tự ti, trong chính tâm hồn và khối óc của mình khi quân Việt Minh về tiếp quản thủ đô, thì Gita lại phải cố gắng hướng tới một cuộc sống mới của mình sau khi rời khỏi trại tập trung của phát xít Đức vì bị nghi bắt là người Do Thái. Cuộc sống mới dưới chế độ mới của cô là gia đình bị ghép tội theo phát xít, nhà đất bị tịch thu và người dân khắp làng thì tẩy chay gia đình cô. Hai nhân vật ở 2 nửa địa cầu, cùng chịu những hậu quả nặng nề của chiến tranh và chế độ, ai cũng mang trong mình sự ám ảnh nặng nề.
Thêm một so sánh khác để cuốn sách này trở nên thú vị và đáng đọc. Chắc đa số sẽ có nhiều người biết Nhật ký Anna Frank. Nếu như Nhật ký Anna Frank cho thấy sự thống khổ của một gia đình Do Thái dưới chế độ Đức quốc xã thì Tiền từ Hitler lại cho thấy sự thống khổ gấp đôi của một gia đình bị nghi ngờ về nguồn gốc giữa Do Thái và Đức sống dưới chế độ mới ở Séc. Qua câu chuyện của Gita ta sẽ thấy rằng, chiến tranh kết thúc không có nghĩa là kết thúc bất hạnh. Sự phân biệt đối xử, bài ngoại, căm ghét những gì khác biệt và lòng đố kỵ luôn có sẵn và chỉ chờ dịp bùng lên ngay khi lá cờ được thay đổi. Trên thực tế, Gita là một nhân vật đáng thương hơn cả chữ ĐÁNG THƯƠNG. Và những kẻ gây ra nỗi đau cho cô không phải là thủ phạm “duy nhất” mà chính “thời gian” cũng là kẻ được xem là có tội.
“Bạn có biết tôi đã phải trả giá bao nhiêu sức lực và sự từ chối bản thân vì lòng tốt của mình không? Lòng tốt được vun đắp? Thử nghiệm bất tận đó, thử nghiệm suốt đời đó, liệu có thể, nếu có, để cư xử nhân đạo giữa mọi người? Bạn phải chơi trò chơi . Bạn không phải chọn lại họ quá nhiều. Nếu không họ sẽ giễu cợt bạn và phản ứng lại bạn. Vì bạn tốt bụng. Lòng tốt bị nhầm thành sự yếu đuối. Tôi đã học cách tồn tại giữa sự hèn hạ mỗi ngày. Làm người, thắt lưng buộc bụng cơ thể của anh ấy với một vòi hoa sen nước lạnh buổi sáng. ” (Gita Lauschman)
Điều khiến mình cảm thấy vô cùng thích thú khi đọc Tiền từ Hitler chính từ ngữ. Phải nói bản dịch khiến mình rất ấn tượng và thú vị. Cả cuốn sách như một bài văn xuôi đen tối đến mức khiến mình cảm thấy khó chịu, ngột ngạt nhưng lại buộc mình phải đọc nó trong một lần. Mình đánh giá cao cách tác giả viết về nội tâm của nhân vật bằng những từ ngữ so sánh một cách hài hước và dí dỏm. Mình chỉ có thể tưởng tượng nó phải lộng lẫy như thế nào trong phiên bản gốc bằng tiếng Séc. Nó tàn nhẫn, nó thô sơ, nhưng cũng thơ mộng. Chỉ là lúc đầu mình chưa thể quen nên cảm thấy lạ lẫm, đến khi quen rồi thì xin lỗi, mình thực sự thích nó. Ngôn ngữ thơ mộng, vô số phép ẩn dụ – mình thường xuyên bị lạc vào nó cho đến khi tác giả đổi mạch truyện qua nhân vật khác. Đây là một ví dụ:
“Bụng cô ấy phình ra và phình to cho đến khi cô ấy sinh ra một khẩu súng máy nhỏ, cho cả một gia đình toàn những khẩu súng máy lạnh lẽo nhỏ bé. Chúng tuột ra khỏi người cô ấy như những con rắn thép đông cứng. Chỉ có chúng tôi ở tay và ngực cô ấy, chúng mới rã đông; đạn dược sáng bóng của họ nhỏ giọt ra khỏi chúng. Cô ấy có thể ôm chúng tôi với con cái của cô ấy. Chúng tôi có thể tự vệ bằng những đứa trẻ đang ngáp của cô ấy trong vòng tay của chúng tôi, đu đưa chúng và đung đưa chúng – rock-a-bye baby, on the treet – và sau đó tôi sẽ đứng đối đầu với các băng đảng hùng mạnh nhất. Với khẩu súng máy đang lớn trên vai, với một thanh niên đang tiến hóa, đột biến. Tôi sẽ đối đầu với chúng bằng tiếng sủa đặc trưng của chúng. “
Cuốn sách này nằm trong danh sách bắt buộc phải đọc của trường cấp 3 ở Séc. Cuốn sách đã giành được Giải thưởng Độc giả Magnesia Litera năm 2007. Thật ngạc nhiên khi mãi đến tận năm nay mới được dịch và xuất bản. Cảm ơn Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam đã mang về một tác phẩm hay và đáng đọc này. Mọi người hãy đọc và suy nghĩ, bạn sẽ khó mà tin rằng những nhân vật như vậy có thể tồn tại. Sau những khoảnh khắc khiến mình ngạc nhiên, và đồng cảm với Gita Lauschmann. Khi biết cuộc sống đòi hỏi điều gì và trong đám đông người công bằng có ít như thế nào, thì người ta nên ra đi. Nhưng ra đi để quay lại một cách đường hoàng cho dù kết quả có thay đổi hay không? Mình tán thành quyết tâm đấu tranh cho công lý của Gita Lauschmann:
“Và trên tất cả, hãy nhớ rằng, Denis, một lần và mãi mãi: Tôi không muốn được bồi thường như một người Đức. Tôi muốn được bồi thường với tư cách là một người đã bị oan sai. Với tư cách là một con người, với tư cách là một công dân bị oan sai. Tôi muốn nó nói rằng một tội ác đã được thực hiện ở đây.”
Tóm lại, cứ hễ sách liên quan đến Hitler thì đọc xong mình đều phải tạm dừng các chủ đề liên quan này một thời gian. À, không biết có tác phẩm nào nói về người miền Nam, đặc biệt là ở Sài Gòn sống giữa thời kỳ chế độ cũ – chế độ mới không nhỉ? Mình từng nghe một câu chuyện từ một người chị có cha bị bắt đi trại cải tạo, nhà đất thì bị tịch thu vào những năm 1975. Ai biết tác phẩm nào liên quan đề tài này thì giới thiệu mình với ag. Mình xin chân thành cảm ơn.
