Cuộc sống tị nạn từ góc nhìn của người trong cuộc, điều gì đã xảy ra với họ sau khi rời khỏi tổ quốc?

Tác phẩm: Người Tị Nạn

Tác giả: Viet Thanh Nguyen

Người Tị Nạn là tác phẩm của Viet Thanh Nguyen (Nguyễn Thanh Việt), nhà văn người Mỹ gốc Việt đầu tiên đạt giải thưởng văn học Pulitzer. Đây là một tập truyện ngắn với những nhân vật tuy khác nhau về nhiều mặt nhưng đa số đều có cùng chung một đặc điểm và hoàn cảnh lớn: Đều là người Việt hoặc có liên quan đến Việt Nam (cụ thể là chiến tranh), và họ là người tị nạn.

Có bao giờ bạn thắc mắc cuộc sống của những người tị nạn sau chiến tranh ở một miền đất xa lạ là cuộc sống như thế nào? Người Tị Nạn sẽ giúp bạn hiểu hơn về điều này, cũng như có cái nhìn (mà theo mình là khá mới và sâu sắc) về vấn đề ấy.

Hiểu hơn về tị nạn - tị nạn là gì?

“Tị nạn, nếu hiểu theo một nghĩa rộng rãi, là việc rời nơi mình đang sống để tránh một tai hoạ nào đó. Nó có thể là thiên tai (bão lụt, hạn hán, nạn đói do mất mùa…) mà cũng có thể là nhân tai, do con người gây ra cho nhau (chiến tranh, thảm hoạ môi trường, áp bức tôn giáo hay chính trị…) rồi bây giờ còn khái niệm tị nạn giáo dục nữa. Dù vì lý do gì, người tị nạn cũng phải sống và tập hòa nhập vào môi trường mới trong khi mang nặng mặc cảm của kẻ sống bám cho đến khi họ có thể đứng trên chính đôi chân của mình.”

Khi nhìn vào bìa cuốn sách được xuất bản tại Việt Nam, hẳn bạn sẽ cảm thấy ngạc nhiên vì: tên tác giả rõ là một cái tên Việt Nam (dù viết không dấu), vậy mà tại sao lại có cả tên người dịch? Vì Viet Thanh Nguyen sáng tác bằng tiếng Anh. Ông sinh năm 1971 và di tản sang Mỹ cùng gia đình vào mùa hè năm 1975. Là một người tị nạn, đã chứng kiến cuộc sống của những người có hoàn cảnh giống mình, Viet Thanh Nguyen viết những câu chuyện mang màu sắc hư cấu mà qua đó, sự chân thật cũng như tâm sự được bộc lộ, góp phần cất lên tiếng nói của người tị nạn - những người mà thường bị coi là vô hình, để khẳng định sự hiện diện của mình.

“Nguyễn Thanh Việt kể rằng ông và người tị nạn nói chung có một ‘cảm giác xa lạ, luôn sống trong hai đời sống, một trong nền văn hoá lớn hơn mà bạn đang cố hoà nhập, và một gần với bản chất hơn khi ở trong cộng đồng mình và nói thứ tiếng của mình’.”

Cuộc sống tị nạn từ góc nhìn của người trong cuộc, điều gì đã xảy ra với họ sau khi rời khỏi tổ quốc?

Trong Người Tị Nạn, Nước Mỹ không phải là vùng đất trong mơ, vùng đất hoàn hảo, chí ít là đối với những người tị nạn. Bóng ma quá khứ từ bờ kia đại dương vẫn luôn ám ảnh họ, cái chết, tiếng bom đạn, tội ác, chiến tranh… có khi, cả đời họ sẽ không bao giờ quên hay thoát được khỏi những ám ảnh quá khứ ấy.

Những người tha phương sau chiến tranh, họ phải mạo hiểm mạng sống để đến một vùng đất xa lạ. Ở nơi đó, họ khó có thể hòa nhập được với cuộc sống và văn hoá người da trắng và luôn cảm thấy mặc cảm, tự ti vì mình như một kẻ bị gạt ra bên lề, đúng như Viet Thanh Nguyen đã nói.

Có những người đã chết trên chuyến tàu vượt biển tới Mỹ, nhưng hồn ma họ vẫn mải miết bơi qua biển để đoàn tụ với gia đình đã di tản tới đất nước xa lạ ấy. Và thậm chí khi thấy người thân đã trở thành một hồn ma, người tị nạn vẫn ám ảnh với việc trông giống "dân nhập cư lậu” vì hồn ma vẫn mặc nguyên bộ quần áo ướt sũng đã mặc khi từ Việt Nam tới Mỹ.

Có những người đặt chân tới Mỹ thành công, nhưng lại không có được cuộc sống suôn sẻ. Họ luôn nhớ đến kỳ vọng của người thân ở nơi xa, nhưng lại gặp nhiều khó khăn trong việc đáp ứng những kỳ vọng ấy. Kinh tế, văn hoá, đều là những môi trường mà họ phải gồng mình đối mặt và thích nghi.

Đó là những người ra đi. Còn những người ở lại, họ vẫn luôn nghĩ con mình, chị em mình, anh chị mình sẽ có cuộc sống thảnh thơi, giàu có của nước Mỹ hào nhoáng và tươi đẹp, nhưng sự thật về những cơ cực và khó khăn ở phía bên kia đại dương mà người thân gặp phải, có khi cả đời họ sẽ không bao giờ biết.

Cảm nhận cá nhân

Đối với mình, Người Tị Nạn là một cuốn sách rất “mới”. Mới về vấn đề và mới về góc nhìn. Đọc truyện ngắn của Viet Thanh Nguyen, ta luôn cảm thấy có một nỗi buồn, một sự loay hoay nào đấy dù chưa đến mức hoàn toàn bế tắc, nhưng cũng chưa thấy nên tháo gỡ từ đâu để thoát khỏi những loay hoay ấy. Có lẽ nói Viet Thanh Nguyen viết về con người hậu chiến thì cũng đúng, nhưng xa hơn cả, ông mở rộng khái niệm tị nạn, kể câu chuyện của những con người giống mình, tuy nhiên không phải để mong cầu sự xót thương, mà Viet Thanh Nguyen chỉ muốn nói lên sự thật và để người ngoài hiểu hơn về những người trong cộng đồng mình và nhìn nhận họ như một con người.

Quá khứ đã lùi xa đối với nhiều người là điều đáng được trân trọng và tưởng nhớ, nhưng với nhiều người khác, quá khứ lại là những ám ảnh không sao quên được.

Đánh giá: 9/10, mình rất thích cuốn sách này.

Quan Nam