Albert Camus: Từ sự phi lí đến tình yêu tột bậc với cuộc sống
Albert Camus (1913 - 1960) là một đại diện tiêu biểu cho chủ nghĩa hiện sinh thế kỉ XX. Ông là một nhà văn, nhà viết kịch, thủ môn bóng đá người Pháp. Năm 1957, Camus được trao giải Nobel văn học bởi ông đã "đưa ra ánh sáng những vấn đề đặt ra cho lương tâm loài người ở thời đại chúng ta".
Sự phi lí là một định nghĩa, một diễn giải xuyên suốt các tác phẩm và những tập tiểu luận của Camus. Với ông, phi lí là một lằn ranh, một khoảng trống giữa khát vọng của con người với cuộc sống mà không ai có thể vượt qua; nhưng sự phi lí ấy không đi kèm tuyệt vọng (dù có vẻ như là vậy), mà ngược lại, chúng ta chấp nhận sống với sự phi lí và đi tới một tự do ở hiện tại (không bàn đến tương lai), để thấy mình rõ hơn trong một sự sáng suốt không thể chối bỏ. Mình xin trích lại mấy câu trong tập Mùa Hè Sa Mạc của Camus như sau: “Cõi đời thật là đẹp, và ngoài cõi đời ra, không còn đâu miền cứu rỗi.” hay “Nếu tôi nhất mực từ khước mọi tiếng ‘mai sau’ của cõi thế, ấy cũng chính là để đừng từ bỏ cái hiện tại phong phú của tôi.”
Đọc Albert Camus, ta không có cảm giác như đang đi vào mê cung mà gặp gỡ cái phi lí trước mắt như Kafka (Tại sao một sáng tỉnh dậy bỗng nhiên lại biến thành một con bọ? Lâu đài là gì, ở đâu mà mãi mãi chẳng thể đến được? Tại sao tôi lại bị kết tội khi không ai có thể cho tôi biết tội của tôi là gì?). Cái phi lí của Camus tập trung nhiều hơn vào mâu thuẫn giữa bản thể con người cá nhân với thế giới xung quanh. Sau đây là một số tác phẩm của Albert Camus đã được xuất bản tại Việt Nam, mọi người có thể tìm đọc và có thêm góc nhìn về tư tưởng của ông.
Dịch Hạch: Câu chuyện kinh hoàng về dịch bệnh hay sự cố gắng phi thường của con người
Trong giai đoạn dịch bệnh Covid-19 kéo dài, có lẽ Dịch Hạch là một trong những cuốn sách được nhắc đến nhiều nhất bởi tác phẩm tạo sự đồng cảm không tưởng với những chuyển động của xã hội hiện nay.
Dịch Hạch bắt đầu bằng cái chết của những con chuột tại thành phố biển Oran xinh đẹp. Từ động vật rồi đến người, cái chết nối gót dịch bệnh bao trùm khắp nơi. Chính quyền thành phố buộc phải phong tỏa toàn Oran để tránh dịch bệnh lây lan ra bên ngoài. Dịch bệnh đến nhanh và đột ngột đến phi lí, khi nó rút đi cũng vậy. Không ai biết nguồn cơn ra sao, nhưng ta biết được rằng qua cơn bệnh kinh khủng bao trùm cả Oran, có những thứ vốn mờ nhạt đã lộ diện và những điều tưởng chẳng thay đổi đã đổi thay. Dịch Hạch là một sự thử thách - thử thách với khát khao giữa người với người, khát khao sống và buộc mọi người phải đoàn kết để chống lại dịch bệnh. Họ phải dấn thân để giành lại sự sống và tồn tại.
Đây là một tác phẩm hay (bỏ qua vấn đề bản dịch cũ nên thế hệ sau đọc có thể sẽ không hợp, trong đó có mình). Bằng cảm quan cá nhân, mình đánh giá 4/5.
Thần Thoại Sisyphe: Khi anh hùng của sự phi lí chịu lưu đày nhưng không tuyệt vọng
Có lẽ mọi người đều đã từng nghe đến tên Sisyphe trong thần thoại Hy Lạp. Thần Thoại Sisyphe là tập tiểu luận nổi tiếng của Camus, viết về Sisyphe hàng ngày phải lăn tảng đá lên đỉnh núi và rồi nhìn nó lăn xuống như một sự trừng phạt của thần linh. Hình phạt này lặp đi lặp lại hàng ngày và vì thế, Sisyphe cũng phải lăn tảng đá lên đỉnh núi hàng ngày. Sự trừng phạt của thần linh không đặt ở hình phạt nhọc nhằn này, mà qua đó họ muốn Sisyphe tuyệt vọng. Sisyphe coi thường thần linh, căm ghét cái chết và mang khát khao tột bậc với cuộc sống. Với Camus, mỗi chúng ta đều như một Sisyphe trong thế gian đầy rẫy phi lí này vậy.
Người Xa Lạ: Thoát li khỏi thế giới để rồi mở lòng với thế gian tươi đẹp
Người xa lạ là truyện dài kể về Meursault, ba mươi hai tuổi, đối diện cái chết của mẹ mình theo một cách dửng dưng không tưởng: “Mẹ đã chết hôm nay. Hay là hôm qua nhỉ, tôi không rõ.”
Chúng ta khó mà hiểu được Meursault cũng như anh chẳng thể hiểu được mọi người xung quanh qua nhiều lần đã bày tỏ. Hành động và suy nghĩ của anh không đi theo chuyển động của xã hội: Anh chẳng hề cảm thấy có lỗi vì đã để mẹ ở lại trại tế bần - bởi “như vậy là tốt nhất cho cả hai”. Anh tự hỏi chết năm ba mươi hai tuổi với năm sáu mươi tuổi có gì khác nhau? Anh trả lời Marie khi được hỏi anh yêu em chứ: Chắc chắn là không. Nhưng nếu em muốn thì được thôi, chúng ta sẽ cưới. Anh trả lời cho câu hỏi tại sao mình lại giết người rằng: Vụ sát hại xảy ra là một tai nạn và tôi thấy buồn nhiều hơn là có lỗi…
Những câu trả lời của Meursault dù thành thật, nhưng nghe thật là phi lí, Sự khác biệt này khiến anh từng bước bị đẩy ra rìa, trở thành một kẻ xa lạ với thế gian nơi anh hiện hữu, để rồi khi đối mặt với án tử phía trước, Meursault đã rõ ràng được cái nỗi sáng suốt tuyệt vọng của con người phi lí:
“Đứng trước một đêm thâu đầy sao trời và điềm báo này, lần đầu tiên tôi mở lòng mình ra với nỗi dửng dưng êm dịu của thế gian. Tôi nhận ra nó quá tương đồng, quá thân thiết với mình, tôi đã cảm thấy quá hạnh phúc và vẫn còn hạnh phúc…”
Tự thân Người Xa Lạ đã nói lên những gì chúng ta sẽ thấy ở tác phẩm này: Một kẻ xa lạ đối diện với thế giới. Nhưng đối diện như thế nào? Với tuyệt vọng khổ đau? Với cô đơn lạc lõng? Với sự phản tư mạnh mẽ vượt qua tất thảy? Người xa lạ (hay kẻ phi lí) của Albert Camus không tuyệt vọng mà ngược lại, khao khát sống và khao khát thực tại. Đây là một tác phẩm hay và thú vị, nó nêu ra vấn đề mâu thuẫn giữa con người với thế giới song con người không thể tách rời khỏi thế giới, và chúng ta chẳng thể làm gì khác ngoài chấp nhận một đời sống phi lí, nhưng chấp nhận đời sống phi lí không phải để mở cửa cho những cảm xúc như tuyệt vọng khổ đau, mà để tiến tới thứ tự do mà ta “có thể”.
Nhiều nhận xét cho rằng Meursault là một kẻ vô cảm, máu lạnh. Song có rất nhiều chi tiết mà mình nghĩ đã bác bỏ điều ấy, ví dụ: Anh từng bày tỏ tôi chỉ muốn gặp mẹ khi đến đám tang bà. Anh gọi bà bằng cái tên đầy thơ ngây mềm mại “maman”. Anh đứng trước tòa và lần đầu tiên muốn bật khóc vì nghĩ tất cả mọi người đều ghét mình.
Người Xa Lạ là một trong những cuốn sách mà mỗi lần đọc lại, mình lại hiểu thêm một điều mới, cũng như có cảm giác tiếp cận gần hơn với tư tưởng của Camus.
Đánh giá: 5/5.
Mùa Hè Sa Mạc: Lang thang suy ngẫm trong mùa hè và thu đầy một tình yêu cuộc sống
Mùa Hè Sa Mạc là tổng hợp những ghi chép của Camus khi đang lang thang đâu đó giữa mùa hè đầy nắng. Djémila đầy gió, Alger mở rộng hình hài dưới trời xanh, hay những hồi tưởng tại giáo đường tại Florence. Đa số các ghi chép là suy ngẫm khi quan sát thiên nhiên và con người tại những nơi ông đã đặt chân đến. Ông đặt họ vào những số phận rồi ông lại liên kết chúng với cuộc sống ngoài kia. Những bước chân của Camus là cuộc hành hương đầy suy tư nhưng vẫn ngập tràn sự hưởng thụ.
“Chỉ khi nào tôi ly khai với linh hồn vạn vật thì khi đó tôi mới kinh hãi trước cái chết. Chỉ khi nào tôi quan cố tới số phận con người, mà không nhìn ngắm bầu trời trường tại. Tạo nên những cái chết có ý thức là tiết giảm khoảng cách ngăn chia ly con người và vạn vật.”
Camus cũng đặc biệt quan tâm đến thân phận người và từ chối mọi tuyệt vọng:
“Đừng quá lắng tai nghe những kẻ kêu gào là thế giới đi đến tận diệt. Những nền văn minh không chết một cách quá dễ dàng như vậy, và dẫu cho thế giới này phải nhào đổ, thì cũng nhào đổ sau bao nhiêu thế giới khác. Quả thật chúng ta đang sống trong một thời đại bi tráng. Nhưng quá nhiều kẻ lẫn lộn bi tráng với sự tuyệt vọng.”
Xuyên suốt, tư tưởng của Camus về thân phận người và cuộc đời phi lí luôn bám chặt lấy mọi quan sát của ông: “Chúng ta không vượt nổi thân phận mình, nhưng chúng ta dần dà hiểu biết nó rõ hơn.” Và sau khi hiểu rõ hơn, liệu ta sẽ thấy rõ mình trong một sự sáng suốt hơn?
Mùa Hè Sa Mạc là một cuốn sách tuy khó đọc bởi có nhiều suy tư chồng chéo nhau và bản dịch cũng nhiều từ lạ (với mình), song vẫn không hề khiến mình giảm đi sự yêu thích. Bởi tình yêu cuộc đời được Camus truyền tải qua tác phẩm này như ánh nắng mùa hè vậy: Trực tiếp, rực rỡ và dồi dào vô cùng.
Đánh giá tác phẩm: 3,5/5.
Nguyen Nguyen
